Prawnik radzi: Zwolnienie, odroczenie i rozłożenie na raty kosztów sądowych w postępowaniu cywilnym

Zwolnienie od kosztów sądowych jest jednym z wymiarów konstytucyjnej zasady prawa do sądu, gwarantującej dostęp do sądu wszystkim, na równych prawach. Instytucja umorzenia, odroczenia czy rozłożenia raty należności sądowych została uregulowana w ustawie z dnia 28 lipca 2005 roku o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tj. Dz.U. z 2019 r. poz. 785, dalej jako uksc).

Zwolnienia od kosztów sądowych może domagać się osoba fizyczna, która zgodnie z art. 120 i nast. ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, złoży stosowne oświadczenie, z którego wynikać będzie, że nie jest w stanie ponieść kosztów bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Taki wniosek nie może być złożony bez uzasadnienia i pokrycia w sytuacji materialnej wnioskodawcy. Razem z wnioskiem należy załączyć oświadczenie dotyczące szczegółowych danych o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów. Oświadczenie takie sporządza się według określonego wzoru, które to można znaleźć w sądzie, jak i na stronach internetowych sądu oraz Ministerstwa Sprawiedliwości www.ms.gov.pl. Stosowny wniosek wraz z oświadczeniem o stanie majątkowym wnosi się na piśmie do bądź ustnie do protokołu w sądzie, w którym sprawa ma być wytoczona lub już się toczy (art. 105 uksc).

Należy pamiętać, że sąd działa tylko i wyłącznie na wniosek. Będzie zatem oceniał sytuacje wnioskodawcy na podstawie ujętych we wniosku i oświadczeniach danych. Informacje umieszczane we wniosku muszą być tak szczegółowo określone, aby na tej podstawie sąd mógł ocenić sytuację majątkową, a co za tym idzie podjąć korzystne dla wnioskodawcy rozstrzygnięcie.

Przyznanie prawa pomocy w zakresie kosztów sądowych może mieć charakter całkowity tj. wnioskodawca może zostać w całości zwolniony z ponoszenia opłat oraz wydatków, bądź częściowy – np. co do obowiązku poniesienia ułamkowej lub procentowej części kosztów, albo określonej ich kwoty, albo niektórych opłat lub wydatków, względnie polegać na przyznaniu zwolnienia co do pewnej części roszczenia lub co do niektórych roszczeń dochodzonych łącznie;

Należy również wspomnieć, że są podmioty, które z mocy prawa nie mają obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Jest to zgodnie z art. 96 ustawy o kosztach sądowych w postępowaniu cywilnym m.in:

• • strona dochodząca ustalenia ojcostwa lub macierzyństwa oraz roszczeń z tym związanych;

  • strona dochodząca roszczeń alimentacyjnych oraz strona pozwana w sprawie o obniżenie alimentów;

  • strona wnosząca o uznanie postanowień umownych za niedozwolone;

  • pracownik wnoszący powództwo albo składający wniosek o wszczęcie postępowania nieprocesowego, z zastrzeżeniem art. 35 ust. 1 zdanie drugie, lub strona wnosząca odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych;

  • kurator wyznaczony przez sąd orzekający lub sąd opiekuńczy dla danej sprawy;

    Reklama

  • prokurator, Rzecznik Praw Obywatelskich, Rzecznik Praw Dziecka, Rzecznik Praw Pacjenta i Rzecznik Finansowy;

  • powiatowy (miejski) rzecznik konsumentów w sprawach dotyczących praktyk ograniczających konkurencję oraz praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów;

  • inspektor pracy oraz związki zawodowe w sprawach z zakresu prawa pracy;

  • strona w sprawach związanych z ochroną zdrowia psychicznego;

  • osoba ubezwłasnowolniona w sprawach o uchylenie lub zmianę ubezwłasnowolnienia;

  • strona, która została zwolniona od kosztów sądowych przez sąd - w zakresie przyznanego jej zwolnienia;

    Reklama

  • powiatowy (miejski) rzecznik konsumentów w sprawach dotyczących ochrony indywidualnych interesów konsumenta;

  • strona dochodząca naprawienia szkód spowodowanych ruchem zakładu górniczego, o których mowa w dziale VIII ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. - Prawo geologiczne i górnicze (Dz.U. z 2017 r. poz. 2126, z późn. zm.73));

  • osoba ubiegająca się o uzyskanie kompensaty na podstawie ustawy z dnia 7 lipca 2005 r. o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych czynów zabronionych (Dz.U. z 2016 r. poz. 325);

    Reklama

  • strona w sprawach dotyczących wypłat oraz zwrotu należności powstałych w wyniku realizacji przepisów z zakresu ochrony roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy.

Zwolnienie od kosztów sądowych następuje na mocy postanowienia Sądu bądź referendarza.

W sytuacji odmowy zwolnienia bądź wydania rozstrzygnięcia niezgodnego z wnioskiem- strona może wnieść zażalenie w terminie 7 dni od dnia otrzymania postanowienia. Jeżeli postanowienie to wydał referendarz sądowy wnioskodawca może złożyć skargę na orzeczenie referendarza sądowego.

W sytuacji gdy sąd wydał niekorzystne dla wnioskodawcy postanowienie - nie będzie on mógł po raz drugi powoływać się na okoliczności przedstawione we wniosku jako podstawę od zwolnienia, odroczenia czy rozłożenia na raty kosztów sądowych. Ponowny wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych oparty na tych samych okolicznościach podlega odrzuceniu. Sąd odmawia zwolnienia od kosztów sądowych w razie oczywistej bezzasadności dochodzonego roszczenia lub obrony praw.

Należy zauważyć, że na podstawie art. 109 ustawy o kosztach sądowych w postępowaniu cywilnym sąd może zarządzić stosowne dochodzenie, jeżeli na podstawie okoliczności sprawy lub oświadczeń strony przeciwnej powziął wątpliwości co do rzeczywistego stanu majątkowego strony domagającej się zwolnienia od kosztów sądowych lub z niego korzystającej. Jeżeli w wyniku takiego dochodzenia wyjdą na jaw okoliczności świadczące o tym, że strona uzyskała zwolnienie od kosztów sądowych na podstawie świadomego podania nieprawdziwych okoliczności, sąd cofając zwolnienie, skazuje na grzywnę w wysokości do 1000 zł. Dodatkowo niezależnie od obowiązku uiszczenia grzywny strona powinna uiścić wszystkie przepisane opłaty i pokryć obciążające ją wydatki.

Należy w konkluzji zaznaczyć, że zwolnienie od kosztów sądowych nie zwalnia strony od obowiązku zwrotu kosztów procesu przeciwnikowi.

W ramach: Punktu nieodpłatnej pomocy prawnej Powiat Kościerski, prowadzonego przez Kaszubski Instytut Rozwoju