Jak dokonać darowizny

Darowizna jest jednym z podstawowych rodzajów umów występujących w obrocie prawnym. Jest ona uregulowana przez polski Kodeks cywilny w art. 888-902. Stronami takiej umowy są darczyńca (czyli osoba darująca) oraz obdarowany (czyli osoba, na rzecz której dokonywane jest przysporzenie), jednak należy pamiętać, iż po każdej stronie może występować więcej niż jedna osoba.

Darowizna należy do tzw. czynności prawnych pod tytułem darmym, co oznacza, iż poprzez tę umowę darczyńca, kosztem swego majątku dokonuje nieodpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego. Innymi słowy, oznacza to, iż osoba (lub osoby) dokonująca darowizny w zamian za swoje świadczenie nie uzyskuje żadnego świadczenia wzajemnego.

Przedmiotem darowizny może być każda rzecz bez ograniczeń - darować można zarówno ruchomości (np. samochód), jak i nieruchomości (np. dom), a także pieniądze. Zapamiętać jednak należy, iż co do zasady dla ważności umowy darowizny potrzebne jest zachowanie formy aktu notarialnego. Ściślej mówiąc, obowiązek ten dotyczy oświadczenia darczyńcy i jest to podyktowane chęcią dania darczyńcy czasu na przemyślenie swej decyzji i niezobowiązywania go w razie jej zmiany.

Jednocześnie wskazać wypada, iż w niektórych sytuacjach zawarcie umowy darowizny w innej formie (np. ustnej lub pisemnej) nie będzie miało wpływu na ważność tej umowy. Taka wyjątkowa sytuacja ma miejsce wtedy, gdy mimo niezłożenia przez darczyńcę oświadczenia w odpowiedniej formie przyrzeczone świadczenie zostało spełnione, a więc np. darczyńca w wyniku umowy ustnej przekazał na rzecz obdarowanego umówioną sumę pieniężną. Nie oznacza to jednak, że zawarcie umowy darowizny w formie aktu notarialnego jest tylko zbędnym wymysłem ustawodawcy. Pamiętać trzeba, że określone przedmioty można przenieść na inną osobę (np. sprzedać czy darować) jedynie w formie aktu notarialnego. Takimi rzeczami są choćby nieruchomości czy spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu i w tych wypadkach należy pamiętać, iż wymóg zachowania formy aktu notarialnego dotyczy oświadczeń obu stron. Ponadto, podkreślić trzeba, iż zachowanie formy aktu notarialnego ma zawsze na celu ochronę stron umowy i zawsze daje gwarancję legalności i ważności zawieranej umowy.

W celu zawarcia umowy darowizny przed notariuszem należy wybrać określoną kancelarię notarialną i umówić się na spotkanie. Pamiętać należy o zabraniu ze sobą potrzebnych dokumentów - zawsze należy mieć ze sobą ważny dowód osobisty. W przypadku dokonywania darowizny nieruchomości potrzebne będą ponadto: 1) dowód własności danej nieruchomości (np. akt notarialny), 2) odpis z księgi wieczystej, 3) wypis z ewidencji gruntów, 4) w sytuacji, gdy dla danego obszaru istnieje miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego także wypis z tego planu.

Przy dokonywaniu darowizny pamiętać trzeba o podatku od darowizn. Podatek ten jest uregulowany ustawą o podatku od spadków i darowizn (Dz.U. 1983, Nr 45, poz. 207 z późn. zm). Wspomniana ustawa określa kto, czy i w jakiej wysokości jest obowiązany uiścić podatek od dokonanej darowizny. Podatek płaci osoba obdarowana z wyjątkiem przypadków, gdy osoba ta zostaje zwolniona od tego obowiązku. Omawiany podatek zależy od tego, w jakiej grupie podatkowej (istnieją 3 grupy) znajduje się darczyńca oraz obdarowany. Grupy podatkowe, o których mowa są ustalane według stopnia pokrewieństwa między stronami umowy - im dalszy stopień pokrewieństwa, tym podatek będzie wyższy. Do grupy I należą: małżonka (aktualnego), wstępnych (matkę, ojca, dziadków itd.), zstępnych (synowie, córki, wnuki itd.), rodzeństwo, ojczym, macocha, pasierb, teściowie, synowa, zięć. Do grupy II należą: zstępni rodzeństwa (np. siostrzeniec, bratanek), rodzeństwo rodziców (np. wuj, ciotka), zstępni i małżonkowie pasierbów, małżonkowie rodzeństwa (np. mąż siostry), rodzeństwo małżonków (np. brat żony- szwagier), małżonków rodzeństwa małżonków (np. mąż siostry męża), małżonków innych zstępnych (np. żona wnuka). Do III grupy należą wszystkie pozostałe osoby.

Zasadniczo każdą darowiznę należy zgłosić do właściwego naczelnika urzędu skarbowego (najczęściej będzie to urząd właściwy dla miejsca zamieszkania darczyńcy) - w wypadku darowizny dokonywanej przed notariuszem to notariusz dokona tego zgłoszenia i pobierze podatek. Zgłoszenie wnosi się na odpowiednim formularzu - dla I grupy to formularz SD-Z1, zaś dla grup II i III formularz SD-3. Darowiznę trzeba zgłosić w terminie 6 miesięcy od podpisania umowy (lub dokonania darowizny).

Istotną rzeczą, o której także wypada pamiętać są kwoty wolne od zgłoszenia i opodatkowania w poszczególnych grupach podatkowych. I tak, dla I grupy jest to kwota 9 637 zł, dla II grupy 7 276 zł, zaś dla III - 4 902 zł. W sytuacji zatem, gdy wartość darowizny jest niższa niż podane kwoty opisany powyżej obowiązek zgłoszenia nie istnieje, a także brak jest obowiązku uiszczenia podatku. Należy przy tym pamiętać, że przy obliczaniu podatku zlicza się wartość wszystkich darowizn otrzymanych od tej samej osoby w ciągu ostatnich 5 lat, a zatem darowizny te podlegają kumulacji. W takim wypadku wartość wszystkich wspomnianych darowizn z okresu ostatnich 5 lat nie może przekroczyć kwot podanych powyżej. W przeciwnym wypadku istnieje obowiązek zgłoszenia opisany powyżej oraz obowiązek zapłacenia odpowiedniego podatku.

Pamiętać jednak należy, że istnieje tzw. "grupa zerowa", która obejmuje najbliższą rodzinę, a więc: małżonka (aktualnego), wstępnych (matkę, ojca, dziadków itd.), zstępnych (synowie, córki, wnuki itd.), rodzeństwo, ojczym, macocha, pasierb. Jeżeli zatem darowizna (nawet opiewająca na miliony złotych) jest dokonywana między tymi osobami, są one zwolnione w całości z omawianego podatku.

Jednakże, aby do takiego zwolnienia doszło należy w ciągu 6 miesięcy od zawarcia umowy dokonać omówionego powyżej zgłoszenia. Jak już wspomniano obowiązek zgłoszenia nie występuje jeśli darowizna miała wartość nie wyższą niż 9 637 zł w okresie 5 poprzedzających lat. Jeśli zaś wartość darowizny była wyższa i zgłoszenia nie dokonano, zostanie naliczony podatek.

Bardzo ważne w takiej sytuacji jest także, by darowizna dokonywana pomiędzy członkami "grupy zerowej" była dokonywana za pośrednictwem banku lub poczty. Darowizny dokonywane "z ręki do ręki" nie podlegają zwolnieniu.
Wracając do samej umowy darowizny, pamiętać również należy, iż w wyjątkowych i ściśle określonych przez prawo sytuacjach możliwe jest odwołanie dokonanej już darowizny. Nie zagłębiając się zbytnio w szczegóły należy wskazać, iż przyczynami odwołania darowizny mogą być:

1) znaczne pogorszenie stanu majątkowego darczyńcy po zawarciu umowy (powodujące istotny uszczerbek dla jego własnego utrzymania lub dla ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych), lecz przed jej wykonaniem (np. wydaniem nieruchomości),

2) rażąca niewdzięczność obdarowanego, przy czym w tym wypadku odwołać darowiznę można tylko w ciągu roku od dnia, którym darczyńca dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego i tylko w wypadku, gdy darczyńca nie przebaczył obdarowanemu.

Zgodnie z art. 900 KC "odwołanie darowizny następuje przez oświadczenie złożone obdarowanemu na piśmie".

Ponadto, w sytuacji ubezwłasnowolnienia darczyńcy jego przedstawiciel ustawowy może żądać rozwiązania umowy darowizny, o ile ze względu na wartość darowizny jest ona nadmierna. Uprawnienie takie nie przysługuje jednak przedstawicielowi ustawowemu darczyńcy po upływie 2 lat od wykonania darowizny.

Warto również zwrócić uwagę na treść art. 897 KC, który wskazuje, iż "jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma obowiązek, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczać darczyńcy środków, których mu brak do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom albo do wypełnienia ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych".

nadesłane/Miłosz Łangowski
prawnik Kancelarii Prawnej "De lege artis" w Kościerzynie