Rozmowa ratuje życie – jak wspierać osoby w kryzysie? Wywiad ze specjalistami

Światowy Dzień Zapobiegania Samobójstwom, obchodzony 10 września, to okazja, by otwarcie mówić o problemach zdrowia psychicznego i sposobach niesienia wsparcia osobom w kryzysie. O tym, jak rozpoznać zagrożenie i skutecznie reagować, opowiadają psychologowie z Ośrodka Pomocy Psychologicznej i Psychoterapii ZMIANA w Kartuzach: Anna Jarząbek, pracująca z dorosłymi oraz Katarzyna Paczoska, specjalizująca się w pracy z dziećmi i młodzieżą.

Czy można wskazać najczęstsze przyczyny kryzysów samobójczych, z którymi spotykają się terapeuci w swojej pracy?

A.N: Terapeuci, psychologowie, najczęściej spotykają się z kryzysami samobójczymi, które wynikają z depresji i innych zaburzeń psychicznych, takich jak zaburzenia lękowe czy zaburzenia osobowości (np. borderline). Częstym źródłem kryzysów suicydalnych są również trudne sytuacje rodzinne, w tym przemoc, konflikty, samotność i brak wsparcia emocjonalnego. Uzależnienia, szczególnie od alkoholu i substancji psychoaktywnych, znacząco pogłębiają stany depresyjne i impulsy samobójcze. Także współistniejące przewlekłe choroby somatyczne znacząco zwiększają ryzyko kryzysów samobójczych.

K.P: Doświadczenia ludzi są przeróżne i bardzo złożone. Z takich, które mi przychodzą do głowy i z którymi miałam styczność, to: nagłe traumatyczne wydarzenia życiowe,takie jak : utrata pracy, dużej sumy pieniędzy, śmierć bliskiego, doświadczanie przemocy rówieśniczej u młodzieży, przeciągająca się trudna sytuacja pacjenta, z której trudno wyjść (np. ciężka choroba kogoś bliskiego), silne poczucie osamotnienia i braku wsparcia, choroby pacjenta (np. depresja, choroby powodujące dolegliwości bólowe), poczucie braku przynależności i sensu, agresja ze strony innych i wiele innych powodów.

A.N: Dodatkowo, udzielając pomocy psychologicznej już ponad 20 lat, dostrzegam też narastające poczucie bezradności i braku sensu życia wśród wielu osób, które do mnie trafiają, a niepewna i niestabilna sytuacja społeczna w ostatnich kilku latach - mam na myśli pandemię czy wojnę tuż przy naszej granicy - zaburzyły poczucie bezpieczeństwa i nasiliły ogólny poziom lęku.

Jakie grupy społeczne są szczególnie narażone na ryzyko zachowań samobójczych – czy widać to również w powiecie kartuskim?

A.N: Kryzysy samobójcze mogą dotyczyć osób w każdym wieku i niezależnie od płci, jednak z mojego doświadczenia wynika, że szczególnie narażona na próby samobójcze jest młodzież i młodzi dorośli w wieku 15–29 lat. To właśnie w tym okresie życia wiele osób mierzy się z wyzwaniami związanymi z poszukiwaniem własnej tożsamości, presją społeczną oraz problemami dyskryminacji. W tej grupie wiekowej obserwujemy również znaczący wzrost zachorowań na zaburzenia psychiczne, takie jak depresja czy stany lękowe. Drugą grupą są mężczyźni w wieku 30–50 lat, co potwierdzają statystyki dotyczące samobójstw. Dużą rolę odgrywają tu stereotypy związane z tradycyjnymi wzorcami męskości i trudności w wyrażaniu emocji, które często przekładają się na najwyższe wskaźniki zakończonych samobójstwem aktów. W grupie podwyższonego ryzyka są z pewnością osoby, które doświadczyły lub doświadczają przemocy, osoby uzależnione, a także osoby ze środowiska LGBTQ+, które często spotykają się z brakiem akceptacji i wsparcia w otoczeniu społecznym.

W jaki sposób można rozpoznać, że ktoś z bliskich zmaga się z myślami samobójczymi? Jakie sygnały ostrzegawcze powinny nas zaniepokoić?

K.P: Sygnały ostrzegawcze to wycofanie z życia społecznego, silna krytyka siebie, swojego życia i osiągnięć, utrata zainteresowań, trudność w myśleniu o przyszłości, długotrwale pogorszony nastrój i apatia, mówienie o poczuciu bezsensu, zmiana zachowania na bardziej melancholijne, zamyślone, tzw. "zamknięcie w sobie”, zwiększone zainteresowanie tematyką śmierci. To wszystko może występować, ale nie zawsze pojawiają się sygnały, które pomogą nam dostrzec kryzys. Niektóre osoby popełniają samobójstwo impulsywnie lub nie okazują swoich trudności. Dlatego zawsze warto zwracać uwagę i rozmawiać z bliskimi, kiedy wiemy, że dzieje się u nich coś trudnego.

A.N: Czasem osoby mówią o śmierci, o tym, że chcą odejść, albo że ich życie nie ma sensu, nawet jeśli nie mówią tego wprost. Często też czują się bezwartościowe, mogą mówić, że są ciężarem dla innych lub że nie mają dla kogo żyć. Sygnałem alarmowym są także zmiany w zachowaniu - np. gdy ktoś po długim okresie smutku nagle się uspokaja albo zaczyna działać impulsywnie i podejmuje ryzykowne decyzje. Warto też zwrócić uwagę na przygotowania, takie jak zbieranie leków czy porządkowanie swoich spraw. Codzienne nawyki mogą się zmieniać - pojawia się brak apetytu, problemy ze snem, zaniedbywanie higieny osobistej. Wszystkie te rzeczy mogą być sygnałem poważnego kryzysu.

Jak powinniśmy reagować, jeśli podejrzewamy, że znajomy, członek rodziny, kolega z pracy czy uczeń może myśleć o odebraniu sobie życia?

A.N: Jeśli zauważymy, że ktoś z naszego otoczenia może mieć myśli samobójcze, najważniejsze jest potraktowanie sytuacji poważnie. Nie lekceważmy sygnałów, które doprowadziły nas do takiego podejrzenia. Na początek warto porozmawiać z tą osobą. Możemy zacząć od otwartego pytania, np.: „Ostatnio zauważyłam, że jesteś przygnębiony. Chcesz o tym porozmawiać?". Nie bójmy się zapytać wprost, czy myśli o odebraniu sobie życia - to pytanie naprawdę nie szkodzi, a może sprawić, że ktoś poczuje się mniej samotny. Ważne jest, żeby uważnie słuchać i okazywać wsparcie, bez oceniania czy krytyki. Pokazywanie zrozumienia może znacząco zmniejszyć poczucie izolacji i beznadziejności. Jeśli dowiemy się, że osoba rzeczywiście ma takie myśli, warto zachęcić ją do szukania specjalistycznej pomocy u lekarza psychiatry, psychologa czy psychoterapeuty. Istnieje też telefon zaufania, który ratuje wiele osób. W sytuacjach bezpośredniego zagrożenia nie zostawiajmy osoby samej i nie wahajmy się wezwać pogotowia lub zawieźć do szpitala.

K.P: Rozmowa i wsparcie pozwalają ludziom poczuć, że są zauważeni i ważni, że ich problemy są dla kogoś istotne. Mogą zrzucić z siebie ciężar emocjonalny, poczuć przynależność i bliskość. Wsparcie społeczne działa przeciwwagowo wobec poczucia bezsensu i trudnych emocji, ale ważne jest, aby rozmówca starał się zrozumieć słowa i uczucia osoby zmagającej się z myślami samobójczymi bez oceniania i wartościowania.

Czy w powiecie kartuskim dostępna jest wystarczająca pomoc psychologiczna i psychiatryczna? Jakie są największe bariery w jej uzyskaniu?

A.N: Dostęp do specjalistycznej pomocy w powiecie kartuskim jest bardzo ograniczony, szczególnie jeśli chodzi o pomoc psychiatryczną. Pacjenci często muszą jeździć do Kościerzyny czy Trójmiasta, a terminy dostępne na NFZ są bardzo odległe - kilka miesięcy oczekiwania. Pomoc prywatna jest często niedostępna ze względu na ograniczone możliwości finansowe. Psychoterapia, która często trwa wiele miesięcy lub lat, jest niestety dla wielu osób nieosiągalna.

Jakie działania profilaktyczne i edukacyjne powinny być podejmowane na poziomie lokalnym, aby skutecznie przeciwdziałać samobójstwom?

A.N: Warto inwestować w profilaktykę zdrowia psychicznego zanim dojdzie do sytuacji kryzysowej. Przykładem są warsztaty profilaktyczne w szkołach. Kolejny przykład to grupa psychoedukacyjna dla młodzieży "Ku dorosłości" dla osób w wieku 15–19 lat, organizowana dzięki finansowaniu starostwa Kartuzy we współpracy ze Stowarzyszeniem STER. Zajęcia są bezpłatne i pozwalają młodzieży wzmocnić poczucie własnej wartości, nauczyć się radzić sobie z emocjami, dbać o własne potrzeby i granice, poznać zasady skutecznej komunikacji i nowych rówieśników w przyjaznej atmosferze akceptacji. Takich inicjatyw powinno być więcej - bezpłatnych i dostępnych dla wszystkich. Poza tym, sama rozmowa o problemie jest działaniem profilaktycznym, kiedy głośno mówi się o tym, jak mu zaradzić.

Jaką więc rolę w zapobieganiu kryzysom pełnią rozmowa i wsparcie ze strony rodziny, znajomych, nauczycieli?

A.N: Dobrze zbudowana relacja z rodziną, znajomymi i nauczycielami tworzy bezpieczną przestrzeń do rozmowy o problemach i przeżywania emocji. Daje poczucie, że nie jest się samemu, bo samotność i izolacja wzmacniają kryzysy psychiczne.

K.P: Warto wierzyć swoim dzieciom, gdy mówią o kiepskim samopoczuciu czy trudnościach. Należy organizować im specjalistyczną pomoc, wspierać w kryzysie i zapewniać poczucie przynależności.

Czy są w regionie miejsca, telefony zaufania lub instytucje, gdzie osoby w kryzysie mogą szukać natychmiastowej pomocy?

A.N : W Kartuzach np. funkcjonuje Centrum Interwencji Kryzysowej, gdzie osoby doświadczające kryzysów suicydalnych znajdą pomoc. To jednak kropla w morzu potrzeb.

Jakie mity o samobójstwach najczęściej funkcjonują w społeczeństwie i dlaczego są niebezpieczne?

A.N : Jednym z najpowszechniejszych mitów jest przekonanie, że osoby myślące o samobójstwie chcą tylko zwrócić na siebie uwagę, manipulują lub manifestują coś. To poważny sygnał cierpienia, który należy traktować poważnie. Kolejny mit mówi, że nie powinniśmy pytać o myśli samobójcze, bo to może zaszkodzić. W rzeczywistości otwarte pytania pomagają osobie się otworzyć i poczuć wsparcie. Inny mit brzmi "kto mówi o samobójstwie, na pewno tego nie zrobi”. Statystyki pokazują, że wiele osób sygnalizuje swoje zamiary przed tragicznym czynem. Nie należy też uważać, że samobójstwo zawsze wynika z choroby psychicznej. Depresja i zaburzenia są ważnym czynnikiem ryzyka, ale często jest to reakcja na realne, trudne sytuacje życiowe: przemoc, samotność, brak wyjścia lub traumatyczne wydarzenia, np. śmierć bliskiej osoby czy utrata pracy.

Jak rozpoznać wczesne sygnały, że ktoś może mieć myśli samobójcze i jakie kroki podjąć natychmiast?

A.N: Nie ma jednej uniwersalnej odpowiedzi. Każdą sytuację należy traktować indywidualnie. Jeśli osoba ujawnia zamiary samobójcze, w każdej chwili można zadzwonić na 112 i wezwać pogotowie, ponieważ istnieje realne zagrożenie życia i zdrowia.

Jak rozmawiać z osobą, która może być w kryzysie, aby nie pogorszyć sytuacji?

K.P: Obdarzać ją swoją obecnością, czasami nie potrzeba rozmowy, wystarczy siedzieć obok i być razem, okazywać zainteresowanie, dbać o podstawowe potrzeby. W przypadku bliskiej osoby warto okazywać miłość poprzez słowa, kontakt fizyczny (uścisk dłoni, ramienia, przytulenie), pytać, czego potrzebuje, udzielić realnej pomocy, np. w trudnej sytuacji życiowej, i zorganizować wsparcie specjalistyczne.

Jak skutecznie wspierać osobę w kryzysie, jeśli nie jesteśmy specjalistami – np. jako rodzic, przyjaciel, nauczyciel?

A.N : Nie trzeba być specjalistą. Ważne jest po prostu być blisko, wysłuchać bez oceniania, nie naciskać i nie szukać na siłę rozwiązań. Taka obecność może być ogromnie wspierająca. Warto też powiedzieć wprost: „Nie wiem dokładnie, przez co przechodzisz, ale chcę cię zrozumieć. I nie jesteś w tym sam.” Możemy też pomóc osobie znaleźć wsparcie u specjalisty.

W sytuacjach kryzysu psychicznego dostępne są bezpłatne i całodobowe telefony zaufania. Osoby dorosłe w kryzysie mogą skontaktować się z Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym pod numerem 800 70 22 22. Dzieci i młodzież mogą korzystać z Telefonu Zaufania 116 111, a dorośli z Kryzysowego Telefonu Zaufania 116 123. W regionie dostępne są także inne pomocne kontakty, takie jak Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka pod numerem 800 121 212, Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia” pod numerem 800 120 002, Ogólnopolski Telefon Zaufania Narkotyki pod numerem 800 199 990 oraz Telefon dla osób dorosłych w kryzysie samobójczym pod numerem 511 200 200. Wszystkie te numery zapewniają natychmiastową pomoc i wsparcie w trudnych sytuacjach.