Zgadnij, czyje to zdjęcie?

Kancelaria Prawna Cyman i Wspólnicy Spółka Komandytowa przybliża nam tematy związane z poradami prawnymi. W tym odcinku poznamy zagadnienia związane z prawami autorskimi.

Julian Z., idąc plażą w Sopocie, zrobił telefonem komórkowym zdjęcie dziewczyny karmiącej łabędzie. Następnie zdjęcie to opublikował na forum internetowym kartuzy.info, z którego bez jego wiedzy zostało skopiowane i wykorzystane w reklamie firmy MAXMEX S.A. W tym momencie zaczęły się problemy. Dziewczyna na zdjęciu stwierdziła, że naruszono jej prawo do ochrony wizerunku, ponieważ nigdy nie udzieliła zgody na to, aby jej zdjęcie było rozpowszechniane. Julian Z. zwrócił się do firmy MAXMEX S.A. z wezwaniem do zaprzestania rozpowszechniania fotografii. Firma odpowiedziała, że zdjęcie nie podlega ochronie praw autorskich, ponieważ zdjęcie wykonane zostało telefonem komórkowym, było przypadkowe i takie zdjęcie mogła zrobić każda osoba przechodząca plażą. Ponadto Julian Z., umieszczając zdjęcie na blogu nie napisał, że zastrzega sobie prawa autorskie, w szczególności prawo copyright, nie oznaczył także zdjęcia swoim nazwiskiem.

Ochrona wizerunku

Wizerunek każdej osoby jest chroniony przez prawo i nie może być rozpowszechniany bez zgody tej osoby. Ustawa o ochronie praw autorskich i prawach pokrewnych w art. 81 wprowadza jednak pewne wyjątki, które pozwalają opublikować czyjś wizerunek bez zgody tej osoby.

Pierwszym z nich jest wizerunek osoby powszechnie znanej, jeżeli zdjęcie wykonano w związku z pełnieniem przez nią funkcji publicznych, w szczególności politycznych, społecznych, zawodowych. Tak więc, gdyby Julian Z. sfotografował np. polityka podczas spotkania z wyborcami, mógłby rozpowszechnić jego wizerunek nie pytając go o zgodę.

Drugim wyjątkiem jest wizerunek osoby stanowiącej jedynie szczegół całości takiej jak zgromadzenie, krajobraz, publiczna impreza. Wynika to z tego, że trudno wymagać, aby np. dla opublikowania zdjęcia z koncertu, mieć zgodę wszystkich osób w nim uczestniczących.

Przyjmuje się również, że jeśli zapłaciliśmy fotografowanej osobie za pozowanie, to tym samym wyraziła ona zgodę na rozpowszechnianie jej wizerunku.

Julian Z. miał więc prawo rozpowszechnić zdjęcie pod warunkiem, że wizerunek dziewczyny był fragmentem krajobrazu. W praktyce trudno czasami stwierdzić, czy zdjęcie przedstawia daną postać, czy krajobraz, którego wizerunek jest jedynie fragmentem. Nie istnieją proste zasady rozstrzygnięcia tych wątpliwości. Z pewnością ważna jest struktura przedstawienia relacji między wizerunkiem a pozostałymi elementami fotografii. Jeżeli przykładowo bez szkody dla wartości zdjęcia można usunąć wizerunek dziewczyny lub gdyby wizerunek ten można byłoby zastąpić dowolnym innym, można uznać, że stanowił on jedynie element krajobrazu. Jeżeli jednak dziewczyna na zdjęciu pozowała, a jej wizerunek jest najbardziej charakterystyczną częścią zdjęcia, powinien podlegać ochronie.

Ochrona praw autorskich

Stanowisko firmy MAXMEX S.A. nie jest prawidłowe. Przede wszystkim podkreślić należy, że fotografia uznana została za utwór podlegający ochronie prawa autorskiego. Nie ma znaczenia, że zdjęcie zostało wykonane telefonem komórkowym. Sam sposób utrwalenia obrazu ma znaczenie drugorzędne (może to być zarówno najwyższej klasy aparat cyfrowy, jak i camera obscura zrobiona z pudełka po butach). Także przypadkowość zdjęcia nie wpływa na jego ochronę prawną. Julian Z. skorzystał z nadarzającej się okazji i robiąc zdjęcie, autorsko je skomponował - wybrał przynajmniej kadr i chwilę wciśnięcia migawki. Bez znaczenia jest również to, że podobne zdjęcie mogła wykonać każda przechodząca osoba, prawo autorskie nie chroni wyłącznie zdjęć niepowtarzalnych.

Zdjęcie jako utwór podlega prawu autorskiemu z mocy prawa, z chwila jego wykonania, bez konieczności dodatkowego zastrzeżenia tych praw. Brak więc zastrzeżenia copyrigt (©) nie oznacza utraty tych praw. Każde rozpowszechnienie zdjęcia wymaga zgody jego twórcy. Autor może przy tym udostępnić (użyczyć lub sprzedać) wyłącznie prawa majątkowe (a więc prawo do publikowania zdjęcia, w tym w celach komercyjnych). Nie można zbyć praw osobistych - przede wszystkim prawa autorstwa zdjęcia. Można jednak z nich nie korzystać, np. nie podpisując zdjęcia swoim nazwiskiem, co jednak w żaden sposób nie oznacza utraty praw autorskich majątkowych i osobistych.

Skutki naruszenia praw autorskich

Autor, którego prawa zostały naruszone, może żądać usunięcia skutków tych naruszeń, przede wszystkim zaniechania dalszego rozpowszechniania zdjęcia lub wskazania na zdjęciu jego autora. Julian Z. może również dochodzić wydania mu uzyskanych korzyści (gdy np. na zdjęcie sprzedała lub w inny sposób zarobiła na nim osoba nieuprawniona) albo żądać dwukrotnej (jeśli naruszenie było bez winy) lub trzykrotnej (jeśli naruszenie nastąpiło z winy) kwoty wynagrodzenia za zdjęcie. Może również żądać odszkodowania na zasadach ogólnych, jeśli osoba naruszająca uczyniła to w sposób zawiniony.

Osoba naruszająca prawo autorskie naraża się także na odpowiedzialność karną, jeżeli wprowadza w błąd co do autorstwa zdjęcia, nie podaje autora lub bez wymaganej do tego zgody rozpowszechnia zdjęcie.

Radca prawny Damian Cyman